|
|
|
WOLA WIELKA (gm. Narol)
Dawna cerkiew greckokatolicka, filialna, pw. Opieki NMP [ 76 km ] TRASA VI - LUBACZOWSKA
|
opis obiektu
Zespół cerkiewny położony jest w centrum wsi, na niskim wzniesieniu opadającym w dolinę niewielkiego potoku, dopływu Tanwi. Orientowana cerkiew zajmuje najwyższą część placu obwiedzionego regularnym ogrodzeniem z luźno ułożonych kamieni. Na północny-zachód od świątyni, przy furcie, usytuowana jest wolnostojąca dzwonnica, pochodząca z czasów budowy cerkwi. Na cmentarzu przycerkiewnym zachowały się nagrobki z bruśnieńskich warsztatów kamieniarskich (XIX-XX w.). Dawny cmentarz, założony na początku XX w., zlokalizowany jest na wschód od świątyni, przy głównej drodze wiejskiej.
Cerkiew wzniesiona jest z drewna sosnowego w konstrukcji zrębowej. Opracowane toporem bierwiona zwęgłowane są na zamek i rybi ogon. Założona jest na planie trójdzielnym. Wszystkie trzy pomieszczenia są prostokątne, z nich nawa szersza i wyższa. Prostokątne i wydłużone sanktuarium zamknięte jest prosto. Na całej długości jego ściany północnej przylega zakrystia. Babiniec w porównaniu z sanktuarium założony został nieznacznie szerzej, ale też krócej. Nawa przekryta jest ośmiopołaciową kopułą na niskim tamburze z pendentywami, zwieńczona latarnią. W babińcu i sanktuarium występuje pozorne sklepienie kolebkowe o łuku odcinkowym. Pośrodku zachodniej ściany babińca umieszczono główny otwór wejściowy. Na belce nadproża portalu wycięty jest napis fundacyjny w języku łacińskim: “DOMUS DEI AEDIFICATA A: D: 1755 D: 28 Apr.”. Przy wejściu głównym i do zakrystii ułożone są kamienne stopnie oraz fragmenty nagrobków, wykutych w warsztatach Brusna Starego (XVIII/XIX w.). Zewnątrz, z wyjątkiem dobudowanej zakrystii, obiega wokół cerkwi wydatne zadaszenie, wsparte na wystających belkach zrębu, tzw. “rysiach”. Zrąb pod zadaszeniem, a w babińcu i sanktuarium ponad nim jest odsłonięty. Ściany nawy powyżej zadaszenia zostały oszalowane deskami z olistowaniem i arkadkowaniem oraz zwieńczone profilowanymi, drewnianymi gzymsami. Naroża dachów nad babińcem i sanktuarium ujęte są ozdobnie wycinanymi deskami. Na zakończeniach kalenic dachów skrajnych pomieszczeń i na latarni kopuły osadzone zostały kute krzyże o zróżnicowanych sylwetkach.
Wewnątrz babiniec otwarty jest do nawy szerokim i niskim prześwitem zamkniętym łukiem wielolistnym. W ścianie między nawą a sanktuarium wycięta została szeroka, półkolista arkada. Ściany wewnątrz pomalowane są obecnie farbą, która zakryła pierwotną polichromię. W nawie przy ścianie zachodniej umieszczony jest chór śpiewaczy wsparty na dwóch słupkach. Wewnątrz zachowały się elementy wystroju cerkwi z XVIII-XIX i początku XX w. W nawie nad szerokim prześwitem do sanktuarium zawieszona jest górna część późnobarokowego, przeźroczowego ikonostasu z początku XIX w., zakupionego w 1902r. w Łówczy (zob.). Przy wschodniej ścianie sanktuarium umieszczony został architektoniczny, jednoosiony ołtarz (pocz. XIX w.). Elementy wyposażenie ruchomego cerkwi znajdują się także w zbiorach muzeów w Łańcucie i Lubaczowie.
Układ przestrzenny cerkwi w Woli Wielkiej należy do klasycznych przykładów drewnianej architektury cerkiewnej pogranicza polsko-ukraińskiego. Łaciński napis na głównym portalu wejściowym jest dowodem wzajemnych związków i przenikania się na tym terenie tradycji zachodniej i wschodniej. Budowla posiada typowy dla cerkwi ruskich plan trójdzielny z dominującą nawą i dwoma mniejszymi pomieszczeniami na osi podłużnej. Do charakterystycznych elementów należy również obiegające wokół cerkwi zadaszenie, wsparte na rysiach. Związki ze starą praktyką podziału wnętrza cerkwi na niezależne pomieszczenia wykazuje niski, profilowany wykrój prześwitu między babińcem a nawą. Dziewiętnastowieczne przebudowy wyeliminowały pierwotną kopułę zrębową znad nawy, którą zastąpiła bardziej efektowna, ośmiopołaciowa. Do wnętrza środkowej części cerkwi wprowadzony został nadwieszony chór oraz przeźroczowy ikonostas, dający wiernym wgląd do wnętrza sanktuarium. Nie zmieniło to jednak ogólnego charakteru budowli, która wraz z dzwonnicą i ogrodzeniem – tworzy jeden z najpiękniejszych na Wschodnim Roztoczu cerkiewnych zespołów sakralnych.
historia obiektu
Wola Wielka, zwana pierwotnie Wolą Lipską, lokowana była w 2 ćwierci XVIII w. (wzmianka z 1750r.), jako wysiółek pobliskiego miasteczka Lipsko. Parochię ruską erygował w nowej osadzie 9 października 1754r. Stanisław Lipski, podczaszy buski, właściciel wsi. Na wiosnę 1755r. powstała obecnie istniejąca cerkiew. Wystawił ją wójt wsi Bazyli Szcziry, przy pomocy włościan. W końcu XVIII w. świątynia straciła status cerkwi parochialnej. Początkowo włączona została do parochii w Lipsku, krótko podlegała ihumenowi monasteru werchrackiego, później obsługiwana była przez parochów z Bełżca i Huty Starej, by przed połową XIX w. zostać na stałe włączona do parochii w Krupcu pod Narolem. Na początku XIX w. cerkiew wymagała już przeprowadzenia naprawy. Prace przedsięwzięto około 1844 r. Budowlę osadzono wówczas na kamiennej ławie, do sanktuarium dobudowano niewielką zakrystię, a wewnątrz, do zachodniej ściany nawy przystawiono chór śpiewaczy. Ponownej, gruntownej przebudowy świątyni dokonano na początku lat 90. XIX w. Objęła ona głównie przekrycia. Czworoboczną kopułę zrębową znad nawy zastąpiono ośmiopołaciową kopułą sferyczną z latarnią. Na miejscu zrębowych przekryć w babińcu i sanktuarium wprowadzono pozorne sklepienia deskowe. W tym czasie powiększono także zakrystię. Ponadto zmieniono wykroje okien, ściany oszalowano i zwieńczono profilowanymi gzymsami, kopułę nad nawą pokryto blachą, a dachy nad pozostałymi pomieszczeniami pobito gontem. W 1893r. wnętrze wypełniła polichromia wykonana przez malarza Joana Manastyrskiego. Jeszcze w 1927r. wymieniono gontowe poszycie dachów na blaszane. Po II wojnie cerkiew, mimo iż formalnie została przejęta na Skarb Państwa, zaczęła pełnić funkcję kaplicy filialnej rzymskokatolickiej parafii w Lipsku, a od 1973r. w Łukawicy. Od 1994r. po wzniesieniu we wsi nowego kościoła filialnego dawna cerkiew jest nieużytkowana. Opiekę nad świątynią sprawują mieszkańcy wsi przy pomocy Fundacji Pro Academia Narolense.
bibligrafia
Brykowski, Drewniana architektura cerkiewna na koronnych ziemiach Rzeczypospolitej, Warszawa 1995
S.P. Makara, J. Mazur, Materiały do dziejów Narola i Lipska, “Rocznik Lubaczowski”, t. VIII, Lubaczów 1998
J. Mazur, Cerkwie drewniane w okolicach Lubaczowa. Katalog, Lubaczów 1997, mps w Muzeum w Lubaczowie, cz. 5
Archiwum SOZ w Przemyślu, Karta ewidencyjna cerkwi w Woli Wielkiej, oprac. J. Mazur
Archiwum SOZ w Przemyślu, Karta ewidencyjna dzwonnicy cerkiewnej w Woli Wielkiej, oprac. J. Mazur
|
|
|
|
![](\"images/ikon_k.gif\")
![](\"images/ikon_c.gif\")
![](\"images/ikon_s.gif\")
![](\"images/ikon_z.gif\")
![](\"images/ikon_i.gif\")
» »
)
)
)
)