|
|
|
GORAJEC (gm. Cieszanów)
Dawna cerkiew greckokatolicka, filialna, pw. Narodzenia NMP, obecnie kaplica rzymskokatolicka, filialna [ 32 km ] TRASA VI - LUBACZOWSKA
|
opis obiektu
Cerkiew znajduje się w centrum osady, przy głównej drodze wiejskiej. Usytuowana jest w centrum niewielkiego placu, którego południowy bok stromo opada w szeroką dolinę potoku Gnojnik. Niegdyś w północno-zachodnim narożu terenu usytuowana była wolnostojąca drewniana dzwonnica, wzniesiona zapewne w XVIII lub w 1 połowie XIX w. Obiekt ten rozebrany został podczas poszerzania drogi w połowie lat 70. XX w. Obecnie istniejąca dzwonnica drewniana położona jest przy północno-wschodnim boku cerkwi. W 1994r. została ona przeniesiona do Gorajca z Majdanu Sieniawskiego, gdzie była wzniesiona w 1860r. Przez pierwsze stulecia zespół cerkiewny otoczony był drewnianym parkanem. Zapewne w latach 40. XIX w. parkan wsparto na zachowanych częściowo do dnia dzisiejszego murowanych słupach.
Cerkiew wzniesiona jest z drewna w konstrukcji zrębowej, posadowiona na kamiennej podmurówce. Obecnie, w nawiązaniu do stanu pierwotnego, założona jest na planie trójdzielno-podłużnym. W pierwszym okresie istnienia posiadała bryłę jednokopułową oraz zapewne niewielką dzwonnicę nad babińcem. Po kolejnych fazach przebudowy, łącznie z ostatnią na początku XX w. rozplanowana była na rzucie krzyża greckiego i posiadała trójkopułową bryłę, którą utrzymała do dnia dzisiejszego. Nawa jest kwadratowa; dostawione do niej na osi sanktuarium i babiniec zbliżone są również do kwadratu, w stosunku do części środkowej posiadają jednak znacznie mniejsze rozmiary. Nad nawą i sanktuarium występują kopuły zrębowe: czworoboczna z jednym załamaniem nad nawą i ośmioboczna z tamburem i pendentywami nad sanktuarium. Kopuła nad nawą wzmocniona jest od wewnątrz dwupoziomowym systemem ściągów, klinowanych od zewnątrz przez zastrzały. Babiniec przekryty jest wewnątrz stropem belkowym, a od zewnątrz pozorną kopułą ośmioboczną, osadzoną na zrębowym tamburze. Pierwotnie nad sanktuarium i babińcem występowały dwuspadowe sklepienia zrębowe.
Zewnątrz cerkiew obwiedziona jest wydatnym zadaszeniem wspartym na profilowanych rysiach – wysuniętych belkach zrębu. Zrąb pod daszkiem jest odsłonięty, powyżej, łącznie z dachami i kopułami pobity gontem. Poszczególne części cerkwi zwieńczone są żelaznymi, kutymi krzyżami. Najbogatszą formę posiada krzyż nad nawą, wykuty w 1 połowie XIX w.
Do wnętrza prowadzą obecnie trzy otwory wejściowe, umieszczone w: zachodniej ścianie babińca z datą “1835” na nadprożu, w nawie od południa i w sanktuarium od północy. Wewnątrz na szczególną uwagę zasługuje pierwotna ściana ikonostasowa z profilowanym otworem pośrodku górnej części i pozostałościami po dwóch otworach liturgicznych na dolnym poziomie. Niezwykle oryginalna polichromia wypełniająca pierwotnie tę część nawy oraz malowidła w kopule sanktuarium poddawane są zabiegom konserwatorskim. Elementy wyposażenia w tym ikonostas, złożony z ikon powstałych w różnym czasie (XVI-XIX w.), eksponowany jest obecnie w salach wystawowych Fundacji im. św. Włodzimierza w Krakowie. Luźne obiekty malarstwa ikonowego i wyposażenia liturgicznego znajdują się także w zbiorach Muzeum-Zamku w Łańcucie.
Cerkiew - po rekonstrukcji nawiązującej do stanu z początku budowy - reprezentuje tradycyjną formę układu przestrzennego, typową dla drewnianej architektury sakralnej Kościoła Wschodniego na terenie Rzeczypospolitej. Proporcje bryły, a przede wszystkim zachowana w oryginalnej formie konstrukcja przekrycia kopułowego nad nawą, pozwala włączyć cerkiew gorajecką do istniejącej w pobliżu grupy analogicznych, szesnastowiecznych świątyń drewnianych. Podobnie jak cerkiew p.w. św. Paraskewy w Radrużu i św. Ducha w Potyliczu, wzniesiona została przez profesjonalny warsztat ciesielski, umiejętnie łączący zachodnie osiągnięcia konstrukcyjne o cechach późnogotyckich z kształtowaniem planu i bryły w zgodzie z tradycjami Cerkwi Wschodniej. W odróżnieniu od wspomnianych świątyń najstarsza część cerkwi w Gorajcu jest dokładnie datowana na 1586r. Pozwala to umiejscowić w czasie działalność nieznanego bliżej warsztatu ciesielskiego, który jak się wydaje odegrał ważną rolę w rozwoju architektury cerkiewnej na terenie obecnego pogranicza Polski i Ukrainy w epoce przełomu XVI i XVII w.
historia obiektu
Gorajec założony został ok. 1560r. na gruntach pobliskiego Żukowa. Początkowo wieś rządziła się prawem wołoskim. Przypuszcza się, że jej założycielem był hetman wielki koronny i starosta lubaczowski Jan Tarnowski. Do k. XVIII w. osada należała do dóbr królewskich starostwa lubaczowskiego, później przeszła w posiadanie Brunickich i Wattmannów.
Dzieje parochii ruskiej i budowli cerkiewnej ściśle związane są z początkami wsi. W 1586r. wzniesiona została obecnie istniejąca świątynia, która w późniejszym czasie była wielokrotnie przebudowana. Według badaczy cerkiew w pierwszym okresie swego istnienia była filią parochii w Żukowie. Dopiero w 1618r., na podstawie dokumentu sygnowanego przez króla Zygmunta III, przy świątyni osiedli dwaj samodzielni kapłani: Bazyli i Andrzej, uposażeni dwoma ćwierciami gruntów z wszelkimi wolnościami. W połowie XVIII w. w Gorajcu wzmiankowanych było aż czterech księży, w tym trzech parochów i jeden wikary. Niezależna parochia w Gorajcu utrzymała się do końca wspomnianego stulecia. W późniejszym okresie cerkiew pełniła rolę filii parochii w Żukowie.
Świątynia wzniesiona w końcu XVI w. utrzymywana była w dobrym stanie. Funkcje ikonostasu spełniały początkowo malowidła o tematyce chrystologicznej i maryjnej, wykonane zapewne w 2 ćwierci XVII w. na ścianie ikonostasowej. Z czasem polichromia została przesłonięta ikonami tablicowymi współtworzącymi ikonostas o samodzielnej konstrukcji (przed 1743r.). W połowie XVIII w. cerkiew nie wymagała naprawy, już jednak w końcu wieku odnotowano potrzebę dokonania remontu dachu. Pierwszą większą przebudowę cerkwi przedsięwzięto w 1816r. z inicjatywy parocha żukowskiego ks. Cypriana Kuryłowicza. Wzniesiono wówczas nowe sanktuarium. Kolejny remont zainicjował w 1835r. paroch ks. Onufry Kotowicz, który uzyskał wsparcie finansowe ówczesnego właściciela wsi Jakuba Brunickiego. W wyniku przedsięwziętych prac postawiono nowy babiniec i chór - nadwieszony przy zachodniej ścianie nawy. Wkrótce potem, między 1841 a 1845r., kopuły nakrywające wszystkie trzy zasadnicze części świątyni pokryto żelazną blachą, która utrzymała się aż do czasów nam współczesnych. W latach 1867-1868 wnętrze ponownie pokryto polichromią.
Bryła cerkwi i jej wnętrze zostało znacznie przekształcone podczas kolejnego remontu, przeprowadzonego przed 1903r. Zgodnie z panującą wówczas modą nawę rozszerzono o dwa boczne ramiona, szeroko otwarte do środkowej części budowli. W końcu XIX w. na północ od cerkwi, w miejscu cudownych objawień Matki Boskiej, wzniesiono z fundacji Brunickich niewielką, murowaną kaplicę liturgiczną – drugą świątynię na terenie wsi.
W latach dwudziestych minionego stulecia, gdy rozmiary drewnianej cerkwi zasadniczo odpowiadały jeszcze potrzebom wiernych, myślano już jednak o budowie nowej cerkwi. Zamiarom tym przeszkodził wybuch wojny, która w dziejach Gorajca zapisała się szczególnie czarnymi zgłoskami. Przy jej końcu, w trakcie bratobójczych walk polsko-ukraińskich, 5 kwietnia 1945r. zginęło stu kilkudziesięciu mieszkańców wsi narodowości ukraińskiej.
Okres powojennych rozbiórek i dewastacji dawnych cerkwi greckokatolickich świątynia przetrwała dzięki przejęciu ją na kaplicę rzymskokatolicką. Groźbę zamieniania cerkwi na magazyn zażegnała na przełomie lat 40. i 50. Anastazja Ważna, mieszkanka wsi, która odtąd przez ponad pół wieku z dużym oddaniem opiekowała się świątynią. Pomimo dokonywania drobnych napraw stan budowli pogarszał się. Stąd też po wielu staraniach w 1992r. rozpoczęto generalny remont obiektu, który – w zakresie budowlanym - zakończył się po prawie dziesięciu latach, w 2001r. Podczas prac konserwatorskich dokonano odsłonięcia siedemnastowiecznej polichromii, wypełniającej ścianę pod ikonostasem (1993r.). Odkrycie to spowodowało, iż postanowiono dokonać rekonstrukcji pierwotnej bryły cerkwi. Plan ten zrealizowano wzorując się na analogicznych cerkwiach z końca XVI w.
bibligrafia
J. Giemza, Malowidła ścienne jako element wystroju drewnianych cerkwi w XVIII wieku, [w:] Sztuka diecezji przemyskiej. Materiały z międzynarodowej konferencji naukowej 19-25 czerwca 1995 roku, Łańcut 1999
J. Mazur, Cerkwie drewniane w okolicach Lubaczowa. Katalog, Lubaczów 1997, mps w Muzeum w Lubaczowie, cz. 1,
E. Zawałeń, Wieś Gorajec – wybrane karty z jej historii i sztuki cerkiewnej, “Peremyśki Dzwony”, R. III, 1994, nr 1
E. Zawałeń, Drewniana cerkiew p.w. Narodzenia Przenajświętszej Bogurodzicy w Gorajcu koło Lubaczowa, [w:] “Rzeszowska Teka Konserwatorska”, T. II, 2000
|
|
|
|
![](\"images/ikon_k.gif\")
![](\"images/ikon_c.gif\")
![](\"images/ikon_s.gif\")
![](\"images/ikon_z.gif\")
![](\"images/ikon_i.gif\")
» »
)
)
)
)